جای افتخار است که مردم تولک مانند اسلاف شان که در زمان خود قاضی ، عالم و امیر بودند و با علاقه فراوان در کسب علم ومعرفت ساعی بوده بتاسی از همان گونه که شریعت اسلام در تحصیل علم تاکید دارد وبه حکم وراثت از هیچگونه سعی وتلاش دریغ نکرده اند با اینکه زمینه برایشان مساعد نبود با درک از تاکیدات اسلام به فراگیری علم ودانش و تشریح فضایل و مقام دانشمند جوانان تولک بیش از پیش جهت کسب علم و معرفت و رسیدن به مدارج عالی تحصیل با سخت ترین شرایط و قبولی هزاران مشکلات آماده گردیدند به یاد آن افتادن که سر زمین مالوف و انسان خیز باستانی شان عالمان خردمند متصوفین برومند را در طول تاریخ بدامن پر میمنت خویش پرورش داده و تقدیم جامعه نموده مردم این سر زمین به این روحیه تربیه شدند که عزت در علم و ذلت در جهل است واین را پذیرفتند که بائیست در عظمت زندگی نمایند و یا با حرمت و افتخار بمیرند همه میدانیم که نشیب وفراز در مسیر زندگی امر عادی میباشد خاطرات تلخ وشیرین حاصل زندگی است برای هر انسان وطن و ساحه مسقط الرس آن پُر ارزش و دوست داشتنی میباشد به همین لحاظ افراد هر جامعه سعی می ورزند که وطن خود را به بهترین وجه دست کم مانند دیگران آباد و شکوفان نمایند و این را میدانند که بدون داشته های علمی این کار ممکن نیست لذا به تعلیم علم که سبب کلی در بر آوردن آرزوها است تلاش همیشه گی و مصرانه دارند و به این قول سعدی علیه الرحمه معتقد اند:

(چو شمع از پی علم باید گداخت ***که بی علم نتوان خدا را شناخت)

در صورتیکه شناخت خداوند (ج) مربوط به علم است در شناخت باقی اشیاء علم اثرمندی بیشتر دارد زیرا شناخت خداوند به مراتب سخت تر است از شناخت مخلوقات آن .
محل زیستیکه لازمه هر جامعه است و آنرا وطن نام کرده اند باید بعضی چیز های مربوط آنرا نیز بشناسیم و بدانیم ، یکی از مستلزمات وطن دوست داشتن است وطن را مادر گفته اند و محبت آنرا جزء ایمان و هر سرزمین دارای حکمت و ویژه گی خاص است باید گفت که تولک این مادر وطنمان پُر فیض ، با برکت مهد علم و دانش ، کانون تصوف و عرفان بوده در صفحات زرین تاریخ درخشنده گی آفتاب گونه داشته علماء متبحر و برازنده در حوزه شریعت متصوفین و مرشدین بلند مرتبت در کانون طریقت ، شعراء فرزانه و چیره دست داشته ادب وفرهنگ در وجود مردمان آن متبلور بوده شخصیت های نخبه ، فرهیخته و کم مثال آن عرض وجود کرده با غرور و مباهات باید گفت هرکدام آنها در آسمان جامعه چون ستاره گان درخشنده وظایف خویش را انجام دادند بخصوص در عرصه های تعلیم علوم مختلف ، امر به معروف و نهی از منکر ، تربیه اخلاق اسلامی تامین عدالت اجتماعی سرآمد زمان خود بودند مسئولیت فردی و اجتماعی خود را به وجه احسن انجام داده اند عده ئی در بخش اول معرفی شدند در این بخش اشخاصی را بمعرفی میگیرم که در صد سال ویا بیشتر از آن از زمان مرحوم حضرت قاضی سید شمس الدین (حیران) به اینطرف زندگی کردند در این جا هم نخست از همه مطالب علمای کرام ، مرشدین ، عظام طریقت و اهل تصوف که هسته های معنوی وکانون های علمی اند بنابر وظایف و دیگر خصوصیت های شان دسته بندی نموده و هر دسته آنرا بصورت عموم و خصوص بمعرفی میگیرم دسته ای خاص به حکم مقدم آوردن ما حقه التقدیم عبارت اند از علماء و دانشمندان.
معرفی علماء و دانشمندان: