شخصیت دوم: ابو علی محمد بن عاس تولکی:
وی یکی از چهره های شجاع ، دلاور ، باخوی وخصلت ونبض جامعه آشنا یک جامعه شناس پخته ، مجرب ، پُر اندوخته ، بلند همت ، مقتدر ، آزادی خواه ، استقلال جوی بود قلب رؤف مهربان داشت با اخلاق حمیده و حسنه نمونه ومثال بود در متن تولک همراه سایرین زیست و زندگی شرافتمندانه با شیوه عالی انسانی داشت طرف اعتماد همه مردم بود در تمام قضایای وارده و حادثات که در جامعه رخ میداد با او مشوره میکردند در نشست های مشورتی و مصلحتی گپ آخر را او میگفت ابوعلی محمد بنا در بعضی روایات اولین بنیان گزار قلعه تولک گفته شده گرچه در تاریخ ساختاری وبنیان گذار اولی قلعه تولک روایات ، اقوال متعدد و نظر های مختلف ارایه گردیده ولی بیشترین تاریخنگاران را نظر بر این است که ابو علی محمد اولین موسس و بنیان گذار قلعه تولک است انگیزه چنین بوده که مردم تولک زیر فشار های ظالمانه حکام سامانی قرار داشتند تکالیف طاقت فرسا ، کمرشکن دولتی مردم را به ستوه آورده بود هر نوع رنج وزحمت ، تکلیف ومشقت را جبراً بدوش می کشیدند که غیر قابل قبول و دور از تحمل بود بناءً ابو علی محمد یکی از سرهنگ های سامانی به فکر و جستجوی راه نجات برآمد طبیعتاً نسبت آزادمنشی و استقلال طلبی او انگیزه او را شدد می بخشید در صدد این شد تا در جای مناسب قلعه را اعمار نماید که هم از نگاه سوق الجیشی اهمیت داشته باشد و هم از نگاه ظرفیت واستحکامات وذخیره گاه خوبی برای مواد غذائی وآب مصارفاتی باشد نظر به شرایط زمان محل بودوباش باشد مصئون با عزم آهنین وقلب سر شاراز امید و بخاطر رُستن از بند ستمگران بسرعت قلعه تولک را در قُله کوهی که از حدود اربعه به هیچکوه پیوند نداشت وپنجصد الی ششصد متر ارتفاع داشت بالای تخته سنگی طبیعی پایه گذاری نمود از قبولی مردم وسهمگیری شان در اعمار قلعه ثابت میگردد که ابو علی محمد حاکم محلی مقتدر و با نفوذی بوده رسانیدن مواد تعمیراتی در چنان ارتفاعی کار ساده نبوده فهمیده میشود که مسکونین تولک از لحاظ نفوس چشم گیر بوده که اقدام به چنین کار عظیمی نمودند واقعاً این قلعه بهترین پایگاه نظامی و مصئون ترین جای برای حیات اجتماعی در حالت جنگ بوده در داخل این قلعه ذخیره گاه های مواد غذائی وآب مصارفاتی پیش بینی گردیده بسیار علمی و سنجیده شده بود ،ابو علی محمد که از اکمال این دژ مستحکم فراغت حاصل کرد با جدیت تصمیم گرفت تا انبارها و ذخایر را بحد لازم مملو نماید وبعداً در مقابل حکومت سامانی ، اعلان استقلال وخود مختاری نماید که چنین هم کرد ومردانه وار آماده گیش را بدفاع ومقاومت تعهد نمود این خبر بسرعت به گوش الیاس سامانی حکمروای هرات رسید و موجب قهر وغضب آن گردید جهت سرکوبی این حرکت عجیبه وغیر منتظره حکومت سامانی احضارات جنگ داد و در صدد تهیه لشکر عظیم به سرکرده گی ابوجعفر زیادی برآمد در مقابل ابوعلی محمد تمام جوانان جنگجوی غیور و سلحشور اهالی تولک را مطابق شرایط ومقتضائی همان عصر وزمان در صفوف قوت های نظامی بسیج نمود همه اهالی اعم از پیر و جوان میثاق بستند و تعهد نمودند که از اوامر ابو علی محمد اطاعت بلاقید وشرط نموده با فداکاری وایثار وبذل زرومال از آرزوهای نیک ومقدس آن تا پای جان دفاع نمایند.
چگونگی جنگ مقاومت وشجاعت شان در مقابل یک سلطنت مقتدر جنگ تحمیلی نا برابر در نخستین جنگ سامانیان علیه تولکیان که در آینده ذکر آن میآید .
اینکه ابوعلی محمد در چه موقعیت و موقف قرار گرفت معلومات مفصل داده میشود برای تولکیان جنگ مشکل بود زیرا برای بار اول صاحب قلعه واستقلال نوپا شده بودند و تجارب از جنگها نداشتند ولی عزم فولادین شجاعت ، اتحاد و وحدت شان زیر قیادت ابوعلی محمد به آنها امید پیروزی می بخشید.