مطالعات جدید تاریخی تولک:
در این اواخر در جاهای مختلف تولک از قبیل قلعه ها و غار ها مطالعاتی صورت گرفته و از بعضی اماکن عکاسی شده روی بعضی قصه هایی که شنیدم و بعضی آثاریکه بدست آمده مکث نمایم .
قریب خانه میرزا گل احمد خان فرزند مرحوم ارباب محمد رسول از قریه دای ، زیر معدن سنگ ذغال تپه کوه بود بالای آن کوه در نقطه ارتفاعی آن سنگ به ارتفاع دو و نیم الی سه متر به عرض یک متر نصب بود روی آن نوشته شده بود )چپر چپور نه دست راست نه دست چپ( از پهلوی این کوه جوی آب میگذشت از سوراخهای این کوه گاه آب را داخل میکردند شب ها و روز ها آب می رفت از کدام جای اثر نمی کرد .
میرزا گل احمد خان روایت می کند سنگ بالای کوه فرو رفت تا که گم شد فعلاً معادل در نوک کوه میباشد دو پارچه که یکی آن جزء یک ظرف میباشد یکی دیگر قابل شناخت نیست ساختمان آن هیچ چیزی را شبیه نیست روی هر دو کاشی کاری شفاف و براق شده جنس آنها سفالی نیست ترکیبی است از جنس دیگر از آن محل کشف و برای من آورده برای من قابل شناخت نیست . بمساعدت وقت آنها را غرض شناخت بوزارت اطلاعات وفرهنگ خواهم فرستاد . تولک مملو از قلاع غارهای طبعی ومصنوعی میباشد که هر کدام آن نشانه تاریخی و آبده های مانده گاری است با آنچه فعلاً مشاهده میگردد برای معرفت آن کافی نیست بلکه ایجاب مطالعه علمی حفریات فنی ومسلکی را می نماید من معتقدم آثار بسیار تاریخی بدست می آید خصوصاً از قلعه مرکزی تولک که اعمار آن را بیک عبارت مورخین ما قبل از تاریخ میدانند در تولک قبل برین توجه صورت نگرفته امیدوارم بعد از این حکومت وادار شود تا جهت کشف آثار تولک توجه مزید نموده بذل همت نماید و هویت اساسی این قلعه روشن گردد.
آنچه را از ملاحظه کتب تاریخ کسب معلومات کردم و آنچه را از موی سفیدان طور شفاهی شنیده بودم و آنچه را خودم چشم دید داشتم و شاهد حال بودم به ارتباط ولسوالی تولک تا جائیکه برایم مقدور بود در دو بخش جداگانه فوقاً تشریح دادم ، قابل ذکر است بعد از تاسیس (انجمن فرهنگی جهانداران غوری) عده ای از هموطنان غوری برای معلومات بیشتر آثار تاریخی وداشته های هنرمندانه غور کهن در تلاش وجستجو شدند اگر بتوانند چیزی را بدست آورند ویا شناسائی کنند انجمن فرهنگی جهانداران غوری حوزه غرب در صدد این شد تا بعضی ساحات ولسوالی تولک را با رهنمائی وهماهنگی مردم ارزیابی و مطالعه نمایند به اثر سعی و تلاش الحاج الله یار خان (استوار) معاون انجمن فرهنگی جهانداران غوری محترم استاد نورالله (عزیزی) شاعر جوان علاقمند دانش ، فرهنگ ، تمدن و تاریخ داوطلبانه حاضر شد تا بهمکاری چند جوان دیگر به قراء و قصبات دور و نزدیک آهنگ سفر نماید در تماس با موی سفیدان و کلان سالان قوم و مشوره آنها در شناسائی و مطالعه بناهای تاریخی ، آثار باستانی و غار های طبعی داخل اقدام شود دست آورد های خود را از چشم دید گرفته تا برداشت از موی سفیدان و عکاسی های خود بدفتر (بنیاد) بفرستد در زمستان سال 1391 که هوا سرد و مناسب سفر نبود آقای عزیزی از همت عالی کار گرفته سفر مطالعاتی اش را انجام داد روایات بزرگان و چشم دید های خویش را با چند قطعه عکس از محل های تاریخی به هرات ارسال داشت که قابل استفاده میباشد اخیر این کتاب برای تصاویر تخصیص داده شده عکس های ارسالی آقای عزیزی و تصاویر بعضی جاهای دیگر چون کوه زیر بنائی قلعه تاریخی تولک ، سنگ آرش موضع وسنگر آرش کمان کش که از قلعه دفاع می نموده وغیره با معرفی هریک انعکاس داده میشود ، من هم از اهالی بعضی قصه های شنیدم که چشم دید خود را گفته اند از مجموعه آنچه گفته شد بمنظور مطالعه و تحقیقات علمی و حفریات فنی ومسلکی فهرست وار بوزارت اطلاعات و فرهنگ ارسال خواهم کرد ، امیدوارم علاقمندان تاریخ بخصوص تولکیات عزیز موضوع را تعقیب نمایند ، آنچه را آقای عزیزی بدسترس ما قرار داده و آنچه را به من قصه کرده اند مسایل بکر و تازه است ، از قلعه تولک در کتب متعدد تاریخ نام گرفته شده در (23) اثر خودم مطالعه کرده ام اما از قلعه رزان (ریزان) تنها ابوالفضل بیهقی نام برده از قلعۀ استانه نام برده نشده در نتیجه مطالعه جدید و روایات اهالی از جاهای مختلف به این نتیجه می رسیم که غیر ازین دو قلعه قلعه های بیشتر در تولک وجود داشته که تازه کشف گردیده بمعرفی شان از قول آقای عزیزی و دیگران ذیلاً پرداخته میشود: