• جنگ سامانیان :
زمانیکه ابو علی محمد بن العاس تولکی به عنوان یک مرد استقلال طلب عرض اندام نمود و قلعه تولک را اعمار کرد نماینده سامانی ها در هرات الیاس نام بود این حرکت آزادی خواهانه ابو علی محمد به حکمرانان سامانی اثر بد گذاشت وبخاطر نابودی آن تصمیم جنگ را گرفتند در این مورد دو نظر از دو مورخ یکی تاریخنگار موخر و یکی تاریخنگار مقدم وجود دارد تاریخ نویس زمان موخر پوهاند عبدالحی حبیبی در صفحه(123) کتابش تاریخ مختصر افغانستان درمورد جنگ سامانیان علیه تولکیان اینطور نگارش دارد :((عبدالملک اول سامانی به سال (350) هجری در گذشت وبرادرش ابو منصور بن نوح اول جانشین او شد ابو منصور عبدالرزاق را به حکمرانی خراسان و دفع الپتگین گماشت وی در سال (350) از نیشاپور عقب نشسته بلخ ، خلم ، تخارستان ، وغزنه را گرفت و اساس دولت خود را در غزنه نهاد و در سال (353) سرهنگ ابو علی محمد بن عاس درحصار تولک عاصی شد و از طرف ابوالحسن سیمجور حکمران خراسان ابو جعفر نامی بدفع او گماشته شد که بعد از تسخیر حصار تولک برخی از قلاع غور را نیز گشود.
مورخ زمان قدم خواجه ابوالفضل بیهقی که نسبت به آقای حبیبی مورخ پر معلومات و نویسنده محقق وشهیر است وحتی بعضی دانشمندان نوشته های آنرا برتر از نوشته های قاضی منهاج سراج میدانند برخلاف نظر آقای حبیبی تسخیر قلعه تولک را توسط ابو جعفر زیادی نمی پذیرد در صفحه(172) کتابش این چنین مینگارد :
(بروزگار سامانیان مقدمی که او را جعفر زیادی گفتندی خویشتن را برابر ابوالحسن سیمجور داشتی با حشمت و عدت ، چند بار به فرمان سامانیان قصد غور کرد والی هرات وی را به حشر و مردم خویش یاری داد بسیار جهد کرد وشهامت نمود تا به خیسار و تولک بیش نرسید.)
وضوحاً باید گفت رسیدن در یک مکان بمعنی تصرف آن نیست عبارت روشن است جعفر زیادی به همه سعی وتلاش فقط توانسته از موانع و جنگ های وسط راه عبور نماید و خود را به قلعه تولک برساند هرگاه کدام جنگ واقع میشد و اگر تصرفات به عمل می آمد بیهقی آنرا شرح میداد چنانچه در صفحه(169) جنگ سلطان مسعود و دست آورد های آن را در قلعه ریزان تولک نوشته است به همه حال مقصد تصرف وعدم تصرف جدی نیست و آنچه مسلم است وقوع جنگ است.
پر واضح است که جبال غور قلاع مستحکم آن همچنین قلعه سر بفلک رسیده تولک برای هر متجاوز سدهای فولادین بوده زمینه دسترسی را از آنها سلب میکرد ابوجعفر زیادی با تمام مهارت ها جنگی ولشکر پُر تجربه نظامی خویش موفق نمیشود که در قلب غور وحتی در قلعه تولک در جوار هرات رسوخ ونفوذ نماید که تولک همیشه تحت تاثیر آن باقی بماند بقول بیهقی عدم موفقیت جعفر با اینکه چند مرتبه حمله نموده نسبت به دسترسی آن در تولک آنقدر مشهور نیست از آنجائیکه هیچ معلول بی علت و هیچ کنش بی واکنش نیست سر پیچی ابو علی محمد بن العاس تولکی از اوامر سامانیان و اعمار قلعه تولک انگیزه اساسی جنگ سامانیان علیه تولکیان بوده. سر محقق میر عبدالروف ذاکر زیر عنوان (مراکز عمده ، قلعه ها و استحکامات دفاعی غوریان) می نگارد:
« تولک یکی از شهر های مشهور ومهم غور است اعمار آنرا توسط ابو علی محمد بن عاس میدانند که از فرمان برداری سامانیان سرپیچی کرد و به اعمار این قلعه دست زد.» امپراطوری غوری ها ،صفحه (97).
تاریخ این جنگ مشخص نگردیده ولی ظهور وبروز سامانیان دقیقاً از سال (261) هجری آغاز گردیده است اعمار قلعه تولک و جنگ سامانیان در خلال این سال ها صورت گرفته اگر این جنگ در سال (303) صورت گرفته باشد بعد از 42 سال حکومت سامانیان بوده از آن وقت تا کنون 1332 سال میگذرد. وقوع این جنگ را ابوالفضل بیهقی متذکر شده مگر از سال آن چیزی نگفته است آنچه واضح است اینست که در نتیجه این جنگ زهر ناکامی بکام جعفر زیادی قوماندان مشهور سامانیان می چکد . وقوع جنگ امر مسلم است این جنگ اولین جنگ است که بالای مردم تولک تحمیل گردیده وقبل از این کدام جنگی را تاریخ شاهد آن نیست زیرا سیستم اداری وحکومت های محلی زیاد بوده بناءً جنگ کمتر صورت میگرفته جنگهای مدهش ومخرب نبوده وشاید مورخین کم بوده ویا هم کتب تاریخ از بین رفته.