• چگونگی پیدایش بانک نوت ها کاغذی :

بزمان امیر امان الله خان غازی برای اولین بار در افغانستان نوت بانکهای کاغذی از دو افغانیگی الی صد افغانی چاپ گردید آن نوت ها را روپیه کابلی می گفتند و بدوره سلطنت محمد ظاهر شاه علاوه بر سکه های فلزی نوت های (2- 5- 10- 20- 50- 100) افغانی چاپ گردید و به افغانی مسمی گردید منحیث پول رایج برسمیت شناخته شد مردم شهر هرات وولسوالی های مربوط آن نوت دو افغانی را سوزک و پنج افغانی را کاغذ مسمی کرده بودند انگیزه و وجه تسمیه شان معلوم نبود زمانیکه قیمت یک جنس را پرسان می نمودند می گفتند چند سوزک ویا چند کاغذ است این اصطلاح صرف در هرات وجود داشت و در سایر ولایات افغانستان علت و موجبه آن هم معلوم نیست که چرا به چنین نام گذاری موافقه کرده بودند و از کجا ملهم شده بودند در آن زمان و شرایط در ولسوالی تولک پول کم یاب بود از میان جامعه شخصی بود به اسم ملا عیدگل در بین کوه های پر آب و علوفه سر سبز و دلگشا دارای تمام سبزیجات که هم انسانها استفاده می نمودند و هم حیوانات، در قریه ای بنام چشمۀ مخ سکنا پذیر بود بهترین مکان بود برای تربیه گوسفند آب جاری نداشت برای انسانها و دام ها چشمه های خوبی داشت که در تابستان بسیار سرد و خوش گوار و در زمستان گرم می بود ملا عیدگل از این موقعیت پرآب و آذوقه استفاده نموده گوسفند داری و دام پروری را رشد داد از محصولات گوسفندان چون روغن ، قروت ، پشم ، موی ، کرک و چوچه های شان کم کم یک اندازه پول را ذخیره نمود بمرور زمان پولهای آن به یکهزار افغانی رسید آن را هزاری می گفتند در بین مردم بنام ملا عیدگل هزاری شهرت پیدا کرده بود یعنی مالک هزار افغانی بود . در بین مردم سکوک نقره ، طلا بخصوص نقره افغانی و ایرانی به اسم غجری که مسکوکات ناصرالدین غاجار بود پیدا می شد مگر به آنها معامله صورت نمی گرفت چون قیمت شان ثابت نبود مردم آنها را منحیث ثروت نگهداری میکردند ویا بعضی چیزهای زینتی می ساختند که برای زنها بیشتر قابل استفاده بود تا جای که من بیاد دارم بزغاله خوب بیست افغانی ، بره سی افغانی بز و میش فی راس هشتاد الی صد افغانی قیمت داشت مردم که گوسفند میخریدند و دوباره آنها را می فروختند آنها را چوب دار می گفتند اغلباً چند نفر شریک می شدند چند راس گوسفند را خریداری می کردند طور نسیه یعنی بعد از فروش پولهای مقروضه را اداء میکردند چند تن همراه شده از ولسوالی تولک گوسفند های خود را غرض فروش به شهر هرات می آوردند عده ای را در بین راه میفروختند و عده ای را به گنج شهر هرات می آوردند در این نوع معامله گاه نقص می نمودند و گاه مفاد میگرفتند در آخر سلطنت محمد ظاهر یعنی در سالهای 1347 الی 1348 نوت های پنجصد افغانی و کمی بعدتر نوت های هزار افغانی چاپ گردید در بین مردم از ارزش خاص بر خوردار بود در نظام محمد داود خان نیز همین نوت ها به عکس آن چاپ میگردید تا زمان بوجود آمدن حکومت مجاهدین همین نوت ها بود در زمان حکومت مجاهدین نوتهای ده هزار افغانی بدون داشتن عکس کدام نفر چاپ گردید که بسیار بی ارزش و کم اعتبار بود. در پهلوی دولت قانونی و مشروع افغانستان که رسمیت بین المللی داشت جنرال دوستم نیز به صلاحیت خود نوت های هزار افغانی و ده هزار افغانی را چاپ نمود در حالیکه هیچ وظیفه دولتی و صلاحیت قانونی نداشت جامعه هم میدانست که این نوتها فاقد اعتبار و بی ارزش است با تاسف دولت آقای ربانی به آن اعتبار بخشید و حق چلند را داد ولی با نصف ارزش پولهای دولتی اعتبار ،نظام از همین جا زیر سوال قرار گرفت روز بروز صلاحیت های دولت رو بکاهش میرفت خودسری ها بی نظمی ها زیاد می شد چاپ نوت بانکها که از صلاحیت های خاص دولت است رعیت ویا افراد ملت علی الرغم تمام نورمهای بین المللی بانک نوت چاپ میکرد کشور هایکه نوت بانکها را به چاپ می رسانید نیز طرف دار حرج ومرج مالی و بی ثباتی نظام نو پا بعد از پیروزی جهاد بودند آقای ربانی در ساختار نظام خود عاجز بود و مهارت نداشت در پهلوی دولت خویش بخاطر کسب رضایت قوماندان های جهادی دولت دیگری را در درون دولت بوجود می آورد و به او صلاحیت می بخشید برای بعضی والی ها طی فرمان خاص در قید زمان صلاحیت جمهوری را در تمام سطوح دولتی قایل می شد این گونه تقسیم قدرت پاشیده گی نظام را سبب گردید حکومت مرکزی مقتدر زیر سوال قرار گرفت آنقدر زمینه سازی شد تا پیدایش طالب ها را سبب گردید و باعث سقوط حکومت چند دسته ئی مجاهدین شد سپس حکومت طالبانی نیز سقوط کرد حکومت کرزی به وجود آمد طرفداران حکومت آقای کرزی ظاهراً برای بهبود امور دولتی نظام ریاستی را انتخاب نمودند که بدتر از نظام های گذشته به یک نظام فاشستی عرض اندام نمود اگر بعضی از وزراء از طرف وکلاءی ملت سلب اعتماد می شد نسبت بی کفایتی که داشتند ولی از طرف ریاست جمهوری بنام سر پرست ابقا می شد اگر صلاحیت قانونی بعضی از ارگانهای دولتی به پایان می رسید عوض اینکه دوباره از پارلمان به اخذ رای اعتماد کسب صلاحیت نمایند به لزوم دید رئیس جمهور کماکان خلاف قانون به وظیفه خود دوام میدادند این نظام دو کار را ملاک عمل خود قرار داد که بدون تشریح و جلوگیری از تطاول کلام باید گفت تمام پدیده های مثبت را نفی نمود و تمام پدیده های منفی را مروج ساخت و مردم عام جامعه وسیاست مداران و اربابان خرد و دانش بخاطر نجات از چنگال نظام ریاستی فاشستی خواهان نظام پارلمانی میباشند .
آقاری کرزی تمام پولهای مروجه را جمع آوری بعد از تبادله حریق نمود از پولهایکه زیاد صفر داشت دو صفر آنرا کم نمود به صد افغانی ارزش یک افغانی به پنجصد افغانی ارزش پنج افغانی به هزار افغانی ارزش ده افغانی و به ده هزار افغانی ارزش یکصد افغانی را قایل شد حجم پولها پایان آمد ارزش آن بلند رفت به نحویکه در پولهای سابق صد دالر امریکائی بمبلغ (100000) افغانی ارزش داشت خرید وفروش به نظام پولی جدید فی صد دالر بمبلغ (4500) افغانی خرید وفروش می شود . بتاریخ 22/8/1392 که مصروف تحریرم ارزش پولهای خارجی که بیشتر در افغانستان مورد معامله اند قرار ذیل است:
1- فی دالر امریکائی مبلغ (65/57)
2- فی هزار کالدار پاکستانی مبلغ (960 افغانی )
3- فی هزار تومان ایرانی مبلغ (18 افغانی )

این بود سیر پولی از زمان امیر امان الله خان غازی تا کنون که فوقاً تحریر یافت و گزارش بود از گذشته به عنوان یاد گار تاریخ.