) که در راس علمای شریعت و مرشدان طریقت قرار داشته این بزرگوار شاعر بلند پایه ، نویسنده توانمند قاضی عادل وسیاست مدار ماهر و پُر قدرت بوده که در وقت و زمانش شاه امان الله غازی را در بهبود امور اداری و مملکت داری رهنمائی میدهد و اصول نحوه کار وبرخورد آنرا در اصناف مردم و اراکن دولت مشخص می نماید که در کتاب کوچه باغ های معرفت در رساله امانیه به تفصیل آمده است این قاضی عدالت پرور برای رفع نیازمندی های جامعه در اطراف و اکناف تولک مفتی های مقرر داشته واقعاً قاضی شمس الدین حیران چون شمس واقعی درخشندگی خاص داشته در نشر وپخش علوم دینی و دنیوی در عرصه های مختلف معلم گونه اداء رسالت کرده است زاویه های تاریک آن زمان را که مردم به آن دست و پا میزدند این شمس روشن ساخته و در پرتو نور افشانی آن جامعه تولک وغیره بحد اعلی آن استفاده میکردند کسانیکه حیران را میشناسند و یا آثار آنرا مطالعه کرده اند حتماً به این گفته هایم صحه میگذراند ، شاهد این ادعا کتاب دیوان غزلیات و کوچه باغ معرفت این دو اثر حیران میباشد که در این اواخر از طرف انجمن فرهنگی جهانداران غوری بچاپ رسیده حیران در ولسوالی های ولایت هرات و غور وظیفه مقدس قضا را انجام داده که از شهرت عالی ونام نیک بر خوردار است .
تاکید میورزم که مردم تولک بصورت عموم و سادات ما بصورت اخص به فضل وکرم کردگار و پیروی از اسلاف دور ونزدیک خویش که عالم ، نویسنده ، قاضی ، مدرس و پیروی طریقت بوده اند تعداد شان الحمدالله زیاد است که شما در جدول مرتبه مندرجه این اثر به اسماء شان آشنا میشوید عده از آنها داعی اجل را لبیک گفته به جوار رحمن پیوستند الهم اغفرلی ولهم ولجمیع المسلمین و عده هم در قید حیات اند.
2- مرحوم حضرت مولوی صاحب ملا محمد مشهور به آخندصاحب کلان از قوم زه افغان قریه شورآب ولسوالی تولک بعد از حیران از جایگاه علوی علمی برخوردار بودند این شخصیت بزرگوار عالم متبحر ، فاضل عالیقدر ، عاقل کم نظیر مدبر پر اقتدار استاد توانمند بود بعد از تحصیل در قریه مسکونی خویش مدرسه تحصیل علوم دینی را ایجاد نمود و تا آخرین لحظه های زندگی شان این مدرسه فعال بود در حقیقت این مرد پرفیض سرچشمه علم بخصوص در ولسوالی تولک وولسوالی فرسی وغیره بودند طالب العلمان زیاد از علم و دانش وتربیه اخلاقی شان مستفید گردیدند از جمله شاگردان ممتاز و طراز اول شان الحاج مولوی فقیر محمد از قریه سفیدان فرسی مرحوم شهید مولوی دل آسا از قریه تنگی نبات مرحوم مولوی شاه محمد از قریه تگاب اشنان محترم ملا جمعه گل از قریه تخرید و مرحوم الحاج آقا صاحب سید فقیر شاه از قریه خواجگان تحت تولک میباشند الحاج مولوی صاحب عبدالله و دیگران از تحصیل کردگان زمان اخیر بودند بنده هم مفتخرم که آخند صاحب کلان سمتی استادی من را داشتند و من شاگرد شان بودم افتخار دیگرم این است که از مجموع طلبه ها استاد معظم نسبت کلان سنی تنها مرا درس میدادند و دیگر شاگردان را محترم مولوی صاحب حاجی ملا دین محمد از شاگردان طراز دوم که فعلاً در هرات مشغول تدریس اند درس میدادند از آن علما دیگر اگر نام برده نشده نسبت طوالت کلام من را معذور بشمارند ولی در جدول عمومی نام های شان درج میباشد.
3- الحاج مولوی صاحب فقیر محمد از قوم درزائی قریه سفیدان ولسوالی فرسی این عالیمقام بعد از دو شخصیت فوق الذکر در علم ودانش در اخلاق ومعاشرت درتربیه وتعلیم اولاد وطن سرآمد زمانش بود در تمام علوم بخصوص در علم فقه مقام افتاء را داشت دراین رشته بسیار محقق ومدقق بود از موهبت رب العزت آنقدر با استعداد و ژرف نگر بود که مثل آن را چشم زمان در ماحول شان کمتر دیده مردمان زیاد از فیض وبرکت تدریس شان در مقام عالی رسیده اند منجمله استاد بزرگوارم مرحوم سید محمد مظهر از ولسوالی تولک و چندین تن دیگر و یک دختر شان علوم متداوله را نزد قبله گاهش تحصیل نموده اولین دختریست که معادل محترمه عایشه عنقا بنت الحاج مولوی شرف الدین اعتصام بدرجه عالی نایل آمده با تفاوت اینکه عایشه (عنقا – اعتصام ) شاعره ای میباشد بلند مرتبه کتاب مجموعه شعری آن بنام (آوای دل) آماده چاپ است و از طرف تنجمن فرهنگی جهانداران غوری چاپ آن تعهد شده است.
الف:- علمائیکه برحمت حق پیوسته حیات ندارند .
ب:- علمائیکه تا کنون الحمدالله در قید حیات اند.
ج:- مرشدین سلوک طریقت که به جوار رحمن رفته اند.
د:- مرشدین که تا هنوز به فضل الله حیات دارند.
هـ:- شاعران شکر سخن که حیات را بدرود گفته اند.
ز:- شاعرانیکه هنوز بلبل گونه سرایش دارند و زنده اند.
بمنظور اینکه این معرفی منظم صورت گیرد لازم است تا جای مقدور اسم، ولد ، وظایف ومحل کار شان را درج جدول نمایم. باید بگویم من تا جائیکه توانستم عده ای از بزرگان را در بخش های ذیل شناسائی نمودم آنعده بزرگان که اسم شان درج نگردیده ناشی از عدم دسترسی من در شناسائی آنها بوده که قطعاً هیچ منظوری دیگری نبوده التجا دارم تا مرا معذور داشته ومورد عفو و بخشایش کریمانه خود قرار دهند .