«چهار عنصر» ابوالمعانی بیدل،عبدالسمیع رفیع

به نام خداوند جان و خرّد

«چهار عنصر» ابوالمعانی بیدل؛ کلید شناخت زندگی، سلوک عرفانی و جهان معرفتی او

«چهار عنصر» ابوالمعانی بیدل، تنها شرح زندگانی یک شاعر بزرگ نیست، بلکه روایت خود او از مراحل پرورش فکری، تربیت معنوی، ریاضت‌های عرفانی، معاشرت با مشایخ و صاحبان حال و تجربه‌های ژرف سلوکی اوست. این اثر، یکی از بنیادی‌ترین منابع شناخت شخصیت، اندیشه و نظام معرفتی بیدل به شمار می‌رود؛ زیرا برای شناخت حقیقی او، پیش از هر چیز باید دانست که این عارف و متفکر بزرگ در چه فضای معنوی پرورش یافته، از کدام سرچشمه‌های معرفت بهره برده و چگونه به آن جهان پیچیده و شگفت‌انگیز اندیشه و بیان دست یافته است.

ریشهٔ بسیاری از پیچیدگی‌های شعر بیدل را باید در تجربه‌های سلوکی، ریاضت‌های روحانی، آموزش‌های عرفانی و پرورش دشوار ذوق و استعداد شاعرانهٔ او جست‌وجو کرد. برای شناخت زبان بیدل، تنها دانستن معنای واژگان و اصطلاحات کافی نیست؛ باید دریافت که آن واژگان در چه جهان معرفتی شکل گرفته‌اند و شاعر از کدام افق تجربه، شهود و اندیشه سخن می‌گوید. ازاین‌رو، «چهار عنصر» را باید روایت تربیت یک عارف دانست، نه صرفاً سرگذشت یک شاعر.

یکی از کاستی‌های قابل تأمل در بخشی از پژوهش‌های معاصر بیدل‌شناسی، کم‌توجهی به این اثر بنیادی است. گاه پژوهشگر با اتکا به چند گزارش تذکره‌یی یا تحلیل شماری از غزلیات، می‌کوشد تصویری جامع از شخصیت و اندیشهٔ بیدل ارائه کند؛ حال آن‌که بدون مطالعهٔ دقیق «چهار عنصر»، شناخت سرچشمه‌های تربیت عرفانی و تکوین جهان فکری او ناقص خواهد ماند. این کاستی را حتی در برخی پژوهش‌های دانشگاهی و رساله‌های مقطع دکترا نیز می‌توان مشاهده کرد. پژوهشگر باید بکوشد بیدل را آن‌گونه که از مجموع آثار، تجربه‌های روایت‌شده و شواهد تاریخی او شناخته می‌شود دریابد، نه آن‌گونه که ذوق و پیش‌فرض‌های شخصی‌اش اقتضا می‌کند.

همین ضرورت علمی و معرفتی، انگیزهٔ اصلی من برای شرح و تفسیر «چهار عنصر» بوده است. در سال‌های طولانی مطالعه و پژوهش در آثار بیدل، بیش از پیش دریافتم که بدون شناخت مبانی تربیت روحانی و سرچشمه‌های اندیشهٔ او، راه یافتن به ژرفای غزلیات، رباعیات و مثنوی‌هایش دشوار خواهد بود. ازاین‌رو، کوشیده‌ام متن این اثر را از آغاز تا انجام، با رویکردی همه‌جانبه شرح کنم و افزون بر گشودن دشواری‌های زبانی و ادبی، مفاهیم عرفانی، مبانی فلسفی، ظرافت‌های روان‌شناختی و پیوندهای معرفتی آن را نیز روشن سازم؛ تا خواننده بتواند از ظاهر پیچیدهٔ عبارت‌ها عبور کند و به حقیقت اندیشه‌ای نزدیک شود که در پس آنها نهفته است.

پس از سال‌ها مطالعهٔ عمیق، تأمل و پژوهش پیگیر، توفیق یافتم شرح و تفسیر کامل «چهار عنصر» را در سال ۲۰۱۶ میلادی به پایان برسانم. اکنون، به یاری خداوند متعال، این اثر پژوهشی در بیش از هزار صفحه آمادهٔ چاپ و انتشار گردیده است.

امیدوارم این کوشش علمی بتواند راه شناخت جهان عرفانی و فلسفی ابوالمعانی بیدل را برای دوستداران آثار او، دانشجویان، استادان دانشگاه و پژوهشگران هموارتر سازد و زمینهٔ بازخوانی دقیق‌تر میراث فکری و ادبی این عارف و شاعر بزرگ را فراهم آورد.

زیرا برای شناخت حقیقت کلام بیدل، باید نخست راهی را شناخت که او در پرورش جان و اندیشهٔ خویش پیموده است؛ و «چهار عنصر» یکی از معتبرترین دروازه‌های ورود به این جهان معرفتی است.

با مهر و فروتنی

عبدالسمیع رفیع

(رفیع علی اویسی)