شخصیت چهارم ، ملک ضیاءالدین قاضی تولک:
این شخصیت عالی مقام در تولک هم ملک بوده وهم قاضی شریعت ، این دو وظیفه خطیر وسنگین دو منصب بزرگ بدون گویش شخصیت علمی او را در رشته قضا وتوانائی او را در امور اداره حکومتی برجسته می سازد و جهت شناخت بهتر ابعاد معنوی این بزرگوار و معرفی کاملتر آن به گفته های پیشینیان اتکا می کنیم که در پایه حقیقت وواقعیت استوار است مولانا قاضی منهاج سراج در صفحه(398) طبقه (19) در باره ملک ضیاءالدین قاضی تولک چنین مینویسد:
(... بعد از آن سلطان غازی (مغرالدین) لشکر اسلام را مستعد گردانید و بطرف قلعه تبرهنده آمد و آن قلعه را فتح کرد به ملک ضیاءالدین قاضی تولک محمد عبدالسلام نساوی تولکی داد و آن قاضی ضیاءالدین کاتب را پسر عم جد مادری بود قاضی مجدالدین قدوه تولکی از لشکر هندوستان وغزنی به التماس قاضی ضیاءالدین یکهزار و دو صد مرد تولکی اختیار کرد و جمله را در تحت امر او فرمود و در آن قلعه نصب کرد به آن شرطیکه مدت هشت ماه قلعه را نگهدارد تا سلطان غازی از غزنین باز آید .) نا گفته پیداست این شخص نیک سیرت انسان با معرفت از جمله مشاهر تولکیان بوده قضاوت که وظیفه مهم وپُر مسئولیت میباشد به او تفویض بود زیرا شاسیته گی آنرا داشت تا به مسند پیغمبر نشیند و عدل وداد را بر پا دارد وی با کمال صداقت حفظ بی طرفی ، امانت داری کامل برای تامین عدالت اجتماعی مطابق اصول اساسی شریعت غرای محمدی وظیفه قضاء را به پیش میبرد این عالم مدبر و با تقوا سزاوار آن بود تا به مسند قضا جلوس نماید و احکام دین مبین اسلام را جهت استحکام هر چه بیشتر پایه های اسلامی ونظم ونسق بخشیدن زندگی همگانی در عمل به احسن ترین وجه نمایش دهد و پیاده نماید سلطان مغرالدین شخصیت قاضی تولک را از نگاه علم و دانش خلق وسیرت خوب می شناخت وی را با خود همسفر نمود وقتیکه قلعه تبرهنده را فتح نمود و به ملک ضیاءالدین تولک تسلیم کرد خود شاهدیست بر ثبوت مقام آن تفویض قلعه های تازه مفتوح برای کسانی داده میشد که در امور اداری سلوک مردم داری و رمز و رموز نظامی را میدانست ملک ضیاءالدین تولکی از کارکشته گان بود در رشته های دولت داری نظر به سابقه کاری وتجربی وافی انسان مکمل بود در رابطه به سابقه داری کارش چنین آمده:(ملک ضیاءالدین تولکی بعد از فتح نیشاپور از طرف ملک غیاث الدین به حکومت نیشاپور نصب گردید.) تاریخ حبیب السیر ،صفحه(606).
ملازمت و همراه او به ملک شهاب الدین (مغرالدین) در تبرهنده وبا ملک غیاث الدین در نیشاپور هر دو موضوع دال بر اهلیت شایستگی و لیاقت ملک ضیاءالدین است.