مقالۀ شماره 1 

به قدرت رسیدن سلاطین کورت غوری

سلطان غیاث الدین غوری در اواخر عمرش در هرات سکنا پذیر شد،از اینکه مسجد جامع هرات که از چوب ساخته شده بود توسط تولی خان فرزند خورد چنگیز مغول به آتش کشیده شده بود خواست تا آن را دوباره اعمار نماید همچنین این کار را کرد و در پایان عمرش در هرات فوت شد و در ایوان شمالی مسجد جامع کنونی هرات در محلی که خودش تعیین کرده بود دفن گردید.

«زمانیکه سلطان به رحمت حق پیوست برادرش سلطان شهاب الدین غازی که در سمت طوس و سرخس خراسان بود جهت اشتراک در عزای برادرش از طریق بادغیس به هرات آمد و عزا داری برادر را طوریکه شایسته بود بجا آورد سپس در ساختار تشکیلات اداری اقطاب غور تجدید نظر نمود و بالای ملوک غور قدرت را اینگونه تقسیم کرد:

شهر بست ، ولایت فراه و اسفزا را به برادر زاده خود سلطان غیاث الدین محمود پسر سلطان غیاث الدین محمد سام داد گرچه وی توقع داشت که عمش تخت فیروز کوه را به او بدهد مگر توقعش بر آورده نشد.

گرمسیر ،غور ،فیروز کوه و زمین داور را برای ملک ضیاءالدین که پسر عم هر دو سلطان بود تفویض نمود و دو زنجیر فیل را جهت تقویه نظامیه برایش بخشید.

هرات را برای ملک ناصرالدین فرزند قره ارسلان سلجوقی که خواهر زاده هر دو بود عنایت کرد.»[1]

در عهد و زما

سلطان غیاث الدین محمد سام دو برادر هر یک تاج الدین عثمان مرغنی و عزالدین عمر مرغنی از بین اعمام سلطان از جمله رجال در بار بودند عزالدین عمر مرغنی برای سلطان غیاث الدین غوری هم وزیر بود و هم نایب السلطنه،در عصر او صاحبان فضل و دانش،شعرا و علما زیاد قدر میشدند .

مولف تاریخ هرات شهاب عبدالله فامی در مدح او قصیده ای دارد که مطلعش این است :« ایام شد مساعد و فانی بشد غنی در عهد عزالدین عمر آن شاه مرغنی »2

در این مرحله از تاریخ رجال توانمندی از کرت ها تبارز نمودند می گویند کورت قریه ای می باشد در مربوطات ولسوالی کنونی تیوره ولایت غور.

 در باره کرت ها روایت چنین است که شمس الدین محمد فرزند ابی بکر کرت نواسه دختری ملک رکن الدین فرزند عزالدین عمر مرغنی است.

ملک رکن الدین که شمس الدین نواسه اش را با استعداد بلند همت عالی و دلیر و جسور میدید به تربیتش شب و روز بذل همت میکرد و به جدیت تمام مراقبش بود،در بین افراد معاصرش به کمترین زمان در شجاعت ،فضل و کرم ،اخلاق و روش از همه گان مقام برتر کسب کرد و ممتاز گشت و در تمام محافل از او به نیکی یاد می کرد.

ملک رکن الدین در زمان استیلاء چنگیزیان در خراسان از در اطاعت و فرمان برداری در آمد و مناسبات خوبی را ایجاد نمود همین امر سبب شد تا چنگیزیان غور و اطراف و اکناف آن را تحت امر او در آورند ملک رکن الدین هر گاه که به مصاحبت چنگیزیان میرفت و یا به همراه شان به لشکر کشی اشتراک می نمود شمس الدین را با خود می برد و به چنگیزیان معرفی می نمود،این رفت و آمد ها زمینه ای گردید تا شمس الدین نزد امرای چنگیزی اعتبار و اعتماد کسب نماید.

ملک رکن الدین در سال 643 هجری درگذشت،ملک شمس الدین به جای او در مسند قدرت نشست و در سر زمین متصرفه خود نظام منسجمی حکومت اداری را اعمال نمود وی به دعوت منکو خان مغول در جنگ اشتراک نمود از خود شجاعت و قهرمانی فراوان نشان داد که طرف توجه منکو خان مغول قرار گرفت و به او چشم امید واری دوخت،پس از غلبه بر دشمن جهت نوازش و قدر دانی از او منکو خان به عنوان نوازش و مکافات حکومت تمام هرات ،جام،باخزرو ،کوسویه ،فوشنج ،تولک،غور،فیروز کوه ،غرچستان ،مرغاب ،فاریاب،مراحق را تا آب آمو ،فراه،سجستان ،تکین آباد،کابل ،تیرا و بست را تا شت سندیه به او داد.

شمس الدین حکومت وسیع و مستقلی را در این مناطق ایجاد کرد و دارالملک خود را هرات تعیین نمود و قدرت از ناصرالدین به ملک شمس الدین انتقال یافت .

با یک چشم انداز اجمالی باید گفت سلاطین کرت که در هرات پایتخت داشتند و حکم روایی می کردند قرار ذیل بودند.

1. ملک شمس الدین اول سال جلوس در سلطنت 677 هجری

2. ملک علا الدین فرزند شمس الدین جلوس در سلطنت 681 هجری

3. ملک فخرالدین فرزند ملک شمس الدین جلوس در سلطنت 683 هجری

4. ملک غیاث الدین اول فرزند شمس الدین جلوس در سلطنت  707 هجری

5. ملک شمس الدین دوم فرزند ملک غیاث الدین اول جلوس در سلطنت 729 هجری

6. ملک حافظ فرزند ملک غیاث الدین اول جلوس در سلطنت 730 هجری

7. ملک معزالدین حسین فرزند ملک غیاث الدین اول جلوس در سلطنت 732 هجری

8. ملک غیاث الدین دوم آخرین سلطان کرت غوری جلوس در سلطنت 771 هجری

 

با افتخار باید گفت سلسله آل کرت میراث بران سلطان غیاث الدین محمد سام غوری مانند اجداد شان برای رشد دین مبین اسلام نگهداشت کانون های علمی ادبی و نویسندگی را توجه مزید داشتند به ویژه ملک معزالدین که مولانا سعدالدین تفتازانی کتاب مطول را به نام او نوشت و تا اکنون در تمام مدار دینی افغانستان تدریس میگردد.

سلاطین کرت علم دوست هنر پرور و عمران پسند بودند چنانچه مقبره سلطان غیاث الدین محمد سام را تزئین نمودند.

«سلطان غیاث الدین هم در مقبره که به مسجد جامع هرات متصل است دفن میباشد و مقبره او را بعد ها ملکان کرت در قرن چهارده مجدداً تزئین کرده اند»3

در اصل سلاطین کرت با وجود تاخت و تاز چنگیز علم وادب ، فن معماری وصنعت دوباره رونق یافت علمای متبحر نویسندگان چیره دست از اطراف و جوانب گرد هم آمدند و به تالیف کتب پرداختند:

کرت نامه ربیعی فوشنجی

مطول مولانا تفتازانی

تاریخ هرات

سام نامه

مجموعه غیاثی عبدالله سیفی هروی

زاد المسافرین و نزهت الارواح امیر حسین غوری

از معروف ترین آثار دوران کرت ها میباشند.

 

سر انجام ملک معزالدین حسین بعد از 39 سال سلطنت در سال 771 هجری فوت کرد ملک غیاث الدین دوم پسرش جا نشین او شد،خواهر زاده امیر تیمور را برای پسرش پیر محمد به نکاح آورد ولی با تاسف امیر تیمور بعد از اینکه هرات را تسخیر کرد ملک غیاث الدین را با پسرش پیر محمد به ماوراالنهر تبعید نمود و بعداً آنها را در سال 834 هجری به قتل رساند.

​​

تاریخ مختصر افغانستان،مولف عبدالحی حبیبی،سال چاپ 1377

تاریخ غوریان،عتیق الله پژواک،سال چاپ 1345

تاریخ هرات ،شهاب عبدالله فامی

 

[1] طبقات ناصری جلد اول صفحه 401

[2] تاریخ هرات ،شهاب عبدالله فامی ،

[3] تاریخ غوریان،عتیق الله پژواک،سال چاپ 1345 ص 210-2011