- نظر پژوهشي : توانمرد ستُرك زمانه استاد غلام حيدر يگانه:
مير سيد شمس الدين حيران از شاعران بزرگ غور در سنين جواني علوم مروجه زمانش را تحصيل كرد بزودي در زمره علماء متبحر و معتبر آنجا در آمد وي صاحب طبع خدا داد شعري بود بفرصت كم درين هنر به پختگي رسيد ودر محيط خويش شهرت يافت بعد از اداء فريضه حج بوظيفه قضاء تقرر يافت و در آن هنگام ديگر به حيث عالم معروف در علوم اسلامي شناخته مي شد وقول آن در نزد صاحب نظران برهان وحجت بود . حضرت حيران با اين مايه از شريعت بطريقت روي آورد به سلسله متبركه قادريه متوصل شد وبمقام خلافت وانسان كامل رسيد.
كار نامه فرهنگي حيران بسيار گسترده وپربار است آثار منظوم ومنثور آن در زمينه هاي گوناگون علمي وهنري به زبانهاي دري وعربي بيشتر از بيست اثر ميباشد همين اكنون در اين محفل پژوهشي اين آثار ارجمند حيران را در هيئت نسخ خطي به خصوص بخط زيبائي خود حيران بدست داريم وزير مطالعه وتحقيق قرار دارد عبارت اند از :
1. ديـوان غزليات
2. الـهي نامـه
3. رساله امانيه
4. حكايت نامه منظوم
5. ادعيه هفت رنگ
6. رساله سراجيه
7. مـعراجنامه
8. الفــنامه
9. قــصايد عربي
10. کتاب تعلیم المتعلم به لـسان عربی
11. موعظ ها ، خطابه ها ونصايح نامه ها
حيران شاعر بلند پايه است تنها در غزليات شاعر سه صدو هفتاد پارچه غزل بزبانهاي دري وعربي وجود دارد ،‌ در غزل سرائي به استادان چون حضرات لسان الغيب حافظ ، شيخ اجل سعدي وابوالمعاني بيدل نظر داشته ودر مثنوي سرائي حكيم نظامي گنجوي را مي پسنديده ودر جهان انديشه وشناخت از آثار جاويداني عطار ، سنائي ومولاناي بلخ بهره مي برده اين شاعر بزرگ غور با چنين پشتوانه تزلزل نا پذير فرهنگي به نحو اگاهانه وخرد مندانه از فرهنگ ، فلكلور ولهجه زادگاهش در بيان مكنونات مافي الضمير خويش استفاده لازم كرده اند لذا اشعار شان بگونه وسيع در غور انتشار يافته است وبسياري از صاحبدلان سحر خيز غور غزليات پرشور وعرفاني حيران را صبح گاهان در پرده هاي پرفيض سپيده ها زمزمه مي كنند.
خوشبختانه درين روزها رياست امور مليت هاي صدارت به ابتكار وتلاش محترم سيد محمد رفيق نادم ودگروال سلطان احمد نواده هاي حيران وعده اي از فرهنگيان غور باستان محفل ياد بود اين سخنسرائي صاحبدل را به اشتراك شمار از بزرگان فرهنگي وهنري وادبي بپاداشتند كه ما در اين محفل باشكوه نظريات مشتركين را جلب مي نمايم وتوجه شانرا بمطالب زير جلب مي كنيم:
جايگاه حيران در زندگي وجامعه:
حيران شاعر صوفي مسلك بوده داراي استغنا وطبع بلند انساني است تاج طريقت را بسر نهاده پرواي شاهان دوران را ندارد و درجاي از پارچه شعري كه وقف تعبير وتفسير مفهوم طريقت شده است ميگويد:

نــــدارنـــد پـــرواي شاهان دوران بســركــــج نــــهاده كلاه طريـقت

حيران عالي مقام از زندگي ودنيا تصاوير صوفيانه وعبرت انگيزي بدين شيرني وزيباي ارائه كرده است.
هـركــجا بينم رباطي كهنه و يــرانه ياد ازين دنياي بــي بنياد مي آيد مـرا
ويا - نديده هيچكس از چرخ جزستمگاري بزيري اين قفس واژه گون اطلس پوش

اما اين رباط كهنه ومخروبه و اين قفس واژگون اطلس پوش را حيران كم بها نميدهد اين سرا را محل آزمايش ميداند واين عرصه را محل پرورش اگر آثار ديگرشان مطالعه شود از وقت ووسواسيكه شاعر در بر خورد باين رباط مخروبه ودنياي فاني از خود نشان ميدهد واز كوشش وبي ملالي كه براي سامان بخشيدن بامور اجتماعي از خود تبارز ميدهد دانسته مي شود كه حيران از جمله خير انديشان وصاحب نظران صاحبدل است كه انسان مسلمانرا شايسته ومستحق خير دارين ميداند ، حيران به عنوان نصيحت بدون ابهام پادشاه امير امان الله غازي را چنين خطاب مي كند:
خواهي كه سلطنت بتو همواره سركند شاها ز لطف و عدل ز انصاف رومتاب

وبه انسان وجامعه اين طور ميگويد :

دستت چو ميرسد عمل خير پيشه كن از فعل بد گريزكه فرصت بجاي تست

ويا از نارسائي هاي جامعه اين طور شكوه سرميدهد :

شيخ برکذب وكرامات وگدائي مشغول خواجه را در پس سرغيبت ايشان ميراث
ويا - هركجا بي خرد وبد گهري گشته بلند وين تقاضاي زمانست چه ميبايد كرد