تیمنی های دولتیار در اسناد قدیمی دولتی، نبی ساقی
تیمنی های دولتیار در اسناد قدیمی دولتی
نویسنده: نبی ساقی
۲ نومبر ۲۰۲۶
اقوام معمولاً خودشان را به طوایف گوناگون تقسیم می‌کنند. در این‌جا، وارد بحث قومیت درغور نمی‌شوم؛ چراکه در این باب، در جاهای دیگر نوشته‌ام. از نظر طوایف و قبایل، مردمان ساکن در غور، امروزه عموماً به چهار طایفه بزرگ تقسیم می‌شوند: تیمنی‌ها، فیروزکوهی‌ها، مرغابی‌ها و هزاره‌ها که البته چهارمی قوم است نه طایفه. طوایف دیگری نیز در غور حضور دارند؛ اما عموماً غوری‌های امروزی به همین چهار دسته منتسب هستند که هرکدام لهجه خاص خودشان را هم دارند. تیمنی‌ها بیش‌تر در جنوب هریرود، فیروزکوهی‌ها در حوزه سلسله فیروزکوه و ناحیه فیروزکوه، مرغابی‌ها در ولسوالی مرغاب و دولتیار و هزاره‌ها عمدتاً در لعل و سرجنگل زنده‌گی می‌کنند.
در ولسوالی دولتیار نیز که در شرق غور موقعیت دارد، این هر چهار طایفه حضور دارند. فیروزکوهی‌ها در غرب و شمال و شمال غرب، تیمنی‌ها عمدتاً در جنوب هریرود و مرغابی‌ها در مناطق سمک و پشته‌نور زنده‌گی می‌کنند. در چهل ـ پنجاه سال اخیر شماری از مردم هزاره نیز با خرید زمین، در منطقه دره کشرو یا شرق دولتیار ساکن شده‌اند.
موضوع بحث این نوشته، تیمنی‌های دولتیار است که لهجه و تا حدودی سبک پوشش‌شان در گذشته، آن‌ها را از سایر طوایف جدا می‌کند. تیمنی‌ها از چه زمان در دولتیار ساکن بوده‌اند و کدام اسناد دولتی از آن‌ها یاد کرده است؟ پاسخ به بخش نخست این سوال، آسان نیست. تقریباً هیچ‌یک از اقوام و طوایف به خاطر ندارند که از کدام وقت، ساکن فلان منطقه هستند. مردم تا به یاد می‌آورند در روستاهای خود زنده‌گی کرده‌اند، مگر این‌که انتقال و سکونت در سال‌های پسین اتفاق افتاده باشد. تیمنی‌های دولتیار نیز فقط همین را می‌دانند که پدران و اجدادشان در همین منطقه زنده‌گی می‌کرده‌اند. اما پاسخ به بخش دوم پرسش ( ذکر نام تیمنی‌های دولتیار در اسناد دولتی)، ساده‌تر است. در این‌جا، بخشی از اسناد و مدارک دولتی و تاریخی را که به تیمنی‌های دولتیار اشاره کرده‌اند، مرور می‌کنیم:
قاموس جغرافیایی افغانستان؛ هرات و افغانستان شمال‌غربی
کتاب فرهنگ جغرافیایی افغانستان که در هفت جلد به زبان انگلیسی منتشر شده است، هنوز به‌صورت کامل به فارسی ترجمه نشده است. جلد سوم این کتاب به هرات و افغانستان شمال‌غربی اختصاص دارد که غور نیز شامل آن می‌باشد. محتویات کتاب عموماً بین سال‌های ۱۸۸۰ تا ۱۹۰۵م. توسط میتلند، وانلیس و دوبز، مامورین انگلیسی و همکاران‌شان، گردآوری شده است و بعدها، زمانی که از حالت محرمیت بیرون آمد، به کوشش لودویگ آدمک در سال‌های ۱۹۷۲ تا ۱۹۸۵م. منتشر شده است. جلد سوم کتاب، مباحث مفصلی در مورد جمشیدی‌ها، فیروزکوهی و تیمنی‌ها دارد که نیاز به یادآوری نیست. این اثر در مورد تیمنی‌های دولتیار هم بحث بلندی دارد که به‌طور نمونه به یک قسمت آن که بر مبنای اطلاعات سال ۱۸۸۵م. (۱۴۱ سال قبل) است، اشاره می‌شود:
دولتیار، یک ولسوالی در انتهای شمال‌شرقی سرزمین تیمنی‌هاست. دولتیار شامل آن بخش از حوزه بالایی هریرود است که در اطراف محل به‌هم‌پیوستن رودخانه لعل و سرجنگل واقع شده است. دولتیار در حال حاضر، تنها بخشی از ساحاتی است که زمانی یک حکمرانی مهم بود. دولتیار به‌خاطر این‌که حالا تقریباً از سرزمین تیمنی جدا شده است و همچنان به علت این‌که با وجود یک رییس تیمنی، غالباً فیروزکوهی‌ها در آن ساکن هستند، از مقاله تیمنی حذف شده است… بخش جمعیت تیمنی دولتیار…. در حقیقت در سال ۱۸۸۵م. تنها ۱۲۰ خانواده بوده‌اند… کوتل چپری فقط ۴ مایل از کوتل قرودال فاصله دارد که در بالا تذکر یافت. بدین‌گونه، واحد اداری دولتیار از طریق یک گردنه باریک [کوتل چپری و قرودال] به باقی سرزمین تیمنی وصل می‌شود. [۱]
علی‌احمد کهزاد؛ در امتداد کوه بابا و هریرود
علی‌احمد کهزاد، دانشمند و مورخ معروف کشور، در سال ۱۳۲۲ شمسی، یعنی ۸۲ سال قبل از مسیر هزاره‌جات و غور سفری به هرات داشته است. گزارش سفر او زیبا و خواندنی است. کهزاد در مورد دولتیار و تیمنی‌های دولتیار در این سفرنامه خود چنین می‌نویسید:
«دیگر روز ۷ اسد (۱۳۲۲) به دولتیار رسیدیم. خیمه‌های ما را کنار سواحل سنگی رودخانه در محلی موسوم به «ماهی پَر» نصب کردند. رباط دولتیار از «پنج اَو» مرکز دهزنگی ۱۵۳ کیلومتر فاصله دارد. دولتیار اولین دهکده مربوط به ولایت هرات است که دم راه می‌آید و از نقطه‌نظر اداری مربوط به حکومت درجه سوم چغچران است که مرکز آن کاسی نام دارد. دولتیار شرقی‌ترین آبادی مربوط به ولایت هرات است که سرک سراسری کابل ـ هرات از آن می گذرد. اهالی آن تیمنی و در حدود ۲۰۰ خانواده می‌باشند». می‌بینیم که در این‌جا، کهزاد ۸۳ سال قبل از تیمنی‌های دولتیار یاد می‌کند که در آن وقت در مرکز دولتیار، حدود ۲۰۰ خانواده بوده‌اند. [۲]
تاریخ غوریان از عتیق‌الله پژواک
غوریان، اسم کتابی است که مورخ دیگر کشور، عتیق‌الله پژواک، از جانب انجمن تاریخ افغانستان در سال ۱۳۴۵ خورشیدی، یعنی ۶۰ سال قبل منتشر کرده است. در صفحه ۴۱ این کتاب نیز که منبعش همین نوشته کهزاد است، در مورد تیمنی‌های دولتیار چنین آمده است:
«دولتیار شرقی‌ترین آبادی مربوط ولایت هرات است و می‌توان آن را دروازه غربی حصار کوهستانی هزاره‌جات خواند. رباط دولتیار از پنجو، مرکز دهزنگی، ۱۵۳ کیلومتر فاصله دارد. اهالی آن تیمنی و حدود ۲۰۰ خانوده می‌باشند. دولتیار از نقطه‌نظر اداری مربوط به حکومت درجه سوم چغچران است که مرکز آن کاسی نام دارد» (پژواک ۱۳۴۵: ۴۱). [۳]
جغرافیای تاریخی غور از عزیزاحمد پنجشیری
مورخ مشهور دیگر، عزیزاحمد پنجشیری، در کتاب جغرافیای تاریخی غور که در سال ۱۳۶۰ خورشیدی در کابل منتشر شده است، در مورد تیمنی‌های دولتیار چنین یاد می‌کند:
« دولتیار فعلا قریه‌ای است در شرق چغچران بر کنار سرک عمومی غور و برخط ۵۱- ۴۷- ۶۵ طول‌البلد شرقی و ۴۵-۳۲-۳۴ درجه عرض‌البلد شمالی واقع است». سپس در مورد مردم اطارف رباط دولتیار می‌نویسد: اهالی آن تیمنی و در حدود ۲۰۰ خانواده می‌باشند (پنجشیری، ۱۳۶۰: ۹۷). [۴]
قباله خرید رباط دولتیار
قبل از خرید رباط دولتیار توسط مردم تیمنی، قباله دیگری هم وجود دارد که دولت هنگام ساختن رباط دولتیار زمین آن را از مردم تیمنی خریداری کرده است. آن قباله فعلاً در دسترس من نیست. اما قباله خرید رباط دولتیار که در سال ۱۳۴۸ خورشیدی توسط دو تن از مردم تیمنی خریداری شده است، این‌جا ذکر می‌گردد.
این قباله که کاپی آن را در ذیل (تصویر شماره ۵) مشاهده می‌کنید، نشان می‌دهد که رباط دولتیار در سال مذکور توسط موسا ولد امرالله ولد حسین و محمد ولد ایوب ولد محمدالله که قومیت‌شان تیمنی بوده، خریداری شده است. حاجی جمال و عبدالله دولت‌یاری از فرزندان حاجی موسا، محمدعزیز ایوبی و عبدالصمد نصرت‌یار فرزندان و انجنیر عبدالفتاح فطرت نواسه حاجی محمد هستند که مردم فیروزکوه آن‌ها را به‌خوبی می‌شناسند. در این قباله از عزیز ولد رحمان ولد خداداد و سخیداد ولد عبدالرحیم ولد دوست‌محمد نیز به‌حیث شاهد یاد شده که قومیت آن‌ها نیز تیمنی ذکر شده است. قاضی اعظم شنسب، فرزند عزیز ولد رحمان است که آدم مشهوری است. در این قباله، هنگام ذکر حدود زمین، از آقامحمد ولد دین‌محمد ولد غنیمت و عیسا ولد سیف‌الله ولد شمس‌الله نیز یاد شده است که از مردم تیمنی بوده‌اند و زمین‌شان در غرب محدوده رباط دولتیار قرار داشته است. [۵]
وثیقه‌های وکالت دعوی
الف) یک قطعه وثیقه وکالت‌نامه (تصویر شماره ۶)، دارای شماره ۳۷/۴۳۴ از تاریخ ۵ سنبله سال ۱۳۲۸ شمسی مطابق ۱۳۶۸ قمری، یعنی از ۷۷ سال قبل، موجود است که در آن، ده تن از مردم تیمنی دولتیار که قومیت و اسم و اسم پدر و پدر کلان‌شان در سند ذکر است، مبارک ولد ملا اسماعیل ولد ملامومن، یعنی پدر فیض محمد میرزازاده معاون اسبق ولایت بادغیس، را وکیل دعوای خود تعیین کرده‌اند. ناگفته نماند که غلام‌علی و یعقوب‌علی، فرزندان دانیار که کاکا و پدر رییس عطامحمد خان دهقان‌پور هستند، نیز شامل همین موکلین هستند. در این سند از دو تن دیگر به‌نام‌های محمد و عظیم نیز به‌حیث شاهد یاد شده که قومیت تمام‌شان تیمنی بوده است. اسامی موکلان عبارتند از: علم، عیسا، خداداد، احمد، غلام‌علی، یعقوب‌علی، حسن، کریم‌داد، عظیم، خداداد. [۶]
ب) در همین قضیه و همین تاریخ، وثیقه دیگری (تصویر شماره ۷) که دارای شماره ۴۳/ ۴۳۶ است، تعداد دیگری از مردم تیمنی را نشان می‌دهد که میرزا مبارک‌خان مذکور را وکیل دعوای خود تعیین کرده‌اند. قومیت وکیل و موکلان چنان‌چه در سند مشاهده می‌کنید، تیمنی ذکر شده است و دو نفر شاهد سند نیز تیمنی بوده‌اند. اسامی موکلان عبارتند از: ملااسماعیل، اعلم، عبدالرحیم، یوسف، رحیم، عبدالواحد، الله‌داد، عیسا، ملا یوسف، محمدامین، یوسف، عصمت. شاهدان قضیه نیز محمداعظم و محمد نام دارند. [۷]
ج) سند دیگری در همین زمینه (تصویر شماره ۸)، دارای شماره ۳۸/۴۳۵ موجود است که ۱۱ تن از مردم تیمنی به شخص مذکور در همین تاریخ وکالت داده‌اند. تمام این افراد از موکل و وکیل و شاهد، قومیت‌شان تیمنی بوده است. اسامی موکلان عبارتند از: مسافر، فیض‌محمد، عصمت‌الله، نعمت‌الله، عطاوالله، حسن، ملائیم، حکمت‌الله، قدم، عبدالعزیز، ابراهیم. شاهدان وثیقه که اسامی‌شان محمد و محمداعظم است، نیز از قوم تیمنی بوده‌اند. [۸]
د) سند دیگری (تصویر شماره ۹) دارای شماره ۳۶/۴۳۳ از همین سال ۱۳۲۸ و همین قضیه موجود است که ۱۳ تن از موکلان به‌شمول وکیل و شاهدان، قومیت‌شان تیمنی ذکر شده است. اسامی موکلان عبارتند از: ملا احمد، ایوب، سعید، موسا، خال‌محمد، ابراهیم، غوث‌الدین، سخیداد، گل محمد، عبدالنبی، محمدیتیم، محمدشریف و ابوالمعجن. [۹]
ترخیص عسکری میرزا مبارک‌خان
از میرزا مبارک‌خان، سند ترخیص سربازی او (تصویر شماره ۱۰) که در سال ۱۳۳۲ یعنی ۷۳ سال قبل بوده است، هم موجود است. این سند نشان می‌دهد که مبارک ولد ملا اسماعیل از قوم تیمنی باشنده دولتیار در سال ۱۳۳۲ خورشیدی از قوماندانی امنیه قندهار (قلات) ترخیص حاصل کرده است. [۱۰]
سند دیگر دولتی
مثنّای سند دیگری (تصویر شماره ۱۱) از سال ۱۳۴۸خورشیدی وجود دارد که در آن چهار تن از مردم تیمنی در خصوص زمین سنگ قشقه دولتیار صلح کرده‌اند. در این سند نیز هریک میرزا مبارک ولد ملااسماعیل، حاجی اسحاق ولد غنیمت، ایوب ولد دانیار و علم ولد قدم، قومیت‌شان تیمنی بوده است. کاکا ابراهیم، دکان‌دار در فیروزکوه و حاجی ملا میراحمد، فرزندان حاجی اسحاق، هستند. جمعه خان باختری، رییس اسبق زراعت غور، فرزند ایوب ولد دانیار، است و فیض‌محمد میرزازاده که قبلاً معرفی شد، پسر میرزا مبارک‌خان است. [۱۱]
تذکره تابعیت
یک قطعه تذکره از دوره امانی نیز در این‌جا آورده می‌شود (تصویر شماره ۱۲) که متعلق به ابراهیم ولد عصمت‌الله ولد سعید از قوم تیمنی دولتیار است. البته تذکره‌های قدیمی از مردم تیمنی دولتیار با درج قومیت‌شان فراوان است که در این‌جا به همین یک قطعه اکتفا می‌شود. [۱۲]
نتیجه‌گیری
قومیت یا احساس تعلق به یک طایفه و قبیله، یک باور و یک هویت اجتماعی، احساسی و فرهنگی است که ریشه در محیط و آموزش و فرهنگ دارد. قومیت یا طایفه یک واقعیت بیرونی و عینی نیست، بلکه یک نوع باور و احساس تعلق ذهنی است. هیچ قوم و طایفه‌ای برتر و فروتر از دیگران نیست. انسان‌ها از هر قوم و نژاد و مذهب و جغرافیایی که باشند در انسانیت با هم مشترک و برابرند.
تیمنی‌های دولتیار برمبنای لهجه، طرز لباس و عنعنات و همچنان براساس تذکر کتاب‌های تاریخی و اسناد دولتی، از وقتی که در دولتیار زنده‌گی می‌کنند، در اسناد رسمی همیشه به‌نام تیمنی یاد شده‌اند. افرادی که در این باره اطلاع کافی نداشتند و سوال‌هایی پرسیده بودند، امیدواریم با خواندن این مطلب و مرور اسناد و مدارک معتبر، در روشنایی قرار گیرند.
Comments