از نمکدان هرات تا نمکدان دهلی؛ نصرالدین سلجوقی

از نمکدان هرات تا نمکدان دهلی

هر زائر یا گردشگری که برای زیارت حضرت خواجه عبدالله انصاری، پیر هرات، به گازرگاه می‌رود، پس از دعا و هنگام برآمدن، توجهش به بنایی جلب می‌شود که به «نمکدان» شهرت دارد؛ بنایی که به‌سبب شکل خاص معماری‌اش چنین نام‌گذاری شده است. این ساختمان در میان چهار راه احاطه شده و در سمت غرب آن باغی قرار دارد که به «باغ نو» مشهور است. با تأسف باید گفت که دروازه این باغ همواره قفل بوده و معلوم نیست کلید آن نزد چه مرجعی قرار دارد.

اینجانب در چند نوبت که برای زیارت مرقد مرحوم پدرم ـ که در چند قدمی این بنا مدفون است ـ به گازرگاه رفته بودم، خواستم از این محل تاریخی بازدید کنم، اما گفته شد که بازدید نیاز به مجوز اداره اطلاعات و فرهنگ دارد. خوشبختانه امسال همراه دوست گرامی‌ام، جناب آقای عبدالرحیم فوزی امینی، به آن‌جا رفتم. ایشان به مسئول تولیت آستان پیر هرات، محترم میرنوید نزهت ـ که در همان محل گازرگاه سکونت دارند ـ مراجعه نمودند و به امر ایشان دروازه گشوده شد و امکان بازدید فراهم آمد.

شایان ذکر است که این بنای شگفت‌انگیز توسط امیرعلی‌شیر نوایی ساخته شده است؛ زمانی که وی از مسئولیت وزارت کناره‌گیری کرده و تولیت بارگاه حضرت خواجه عبدالله انصاری را بر عهده داشت. باغ نو و عمارت نمکدان را به‌عنوان دفتر کاری و مهمان‌خانه خود بنا نهاد. هدف اصلی او از اعمار این بنای تاریخی، برگزاری محافل ادبی و عرفانی و میزبانی از شاعران، نویسندگان، خوشنویسان، نقاشان و حکاکان برای مشاوره‌ها و نشست‌های فرهنگی بوده است.

این بنا از دو جهت «نمکدان» نامیده شده است: نخست به‌دلیل استفاده آن برای صرف غذا و چای، و دوم به سبب زیبایی و معماری خاص آن که با غرفه‌ها، ایوان‌ها و حجره‌های متعدد، شباهتی به نمکدان دارد.

از نظر معماری، این ساختمان از داخل هشت‌ضلعی و از بیرون دوازده‌ضلعی است. در هشت ضلع داخلی، چهار ایوان به سمت شمال، جنوب و غرب باز می‌شود و اضلاع دیگر دارای دروازه‌های کوچک در زیر گنبد هستند. در مرکز گنبد مرتفع آن، حوضچه‌ای قرار دارد که آب از سمت دروازه شرقی، از طریق جویچه‌ای، وارد شده و سپس از دروازه غربی به‌وسیله شرشره‌ای سنگی به باغ سرازیر می‌شده است.

این بنا سالیان دراز بدون استفاده مانده و رو به ویرانی نهاده بود تا این‌که در سال‌های ۱۳۳۵ و ۱۳۴۰ خورشیدی، مرحوم میرعلام حیدر، تولیت آستان، به ترمیم آن پرداخت. در آن زمان از نمکدان به‌عنوان مهمان‌خانه استفاده می‌شد و مهمانان با غذاهایی چون شوله یا قلور پذیرایی می‌گردیدند. محمدظاهر شاه، پادشاه وقت افغانستان، نیز در همان سال‌ها هنگام سفر به هرات، چند روزی در باغ نو اقامت داشت و از همین غذاها تناول می‌نمود.

در سال‌های اخیر، این ساختمان با مساعدت پروژه آغاخان بازسازی شده است.

قابل یادآوری است که بنایی مشابه این عمارت، با همان سبک مهندسی نمکدان هرات، در دهلی هند نیز ساخته شده است. گفته می‌شود پس از عصر لودیان و با انتقال قدرت به بابریان، لودیان تمامی کتاب‌های گردآوری‌شده را به نصیرالدین همایون، پسر ظهیرالدین بابر، می‌سپارند و او برای نگهداری این گنجینه، کتابخانه‌ای به همین سبک نمکدان بنا می‌کند. نصیرالدین همایون نیز سرانجام در همان کتابخانه درگذشته و به ابدیت می‌پیوندد.

با ذکر این مطالب، امید است تولیت گازرگاه با همکاری آمریت گردشگری اداره اطلاعات و فرهنگ، دروازه‌های این بنای تاریخی را به روی بازدیدکنندگان بگشایند و در صورت لزوم، با تعیین بلیت ورودی، زمینه بازدید عمومی و حفظ بهتر این میراث گران‌بها را فراهم سازند.

همچنان دروازه ء دیگری چون موزهء اطلاعات جمعی در قلعهء اختیارالدین هنوز قفل است ، من ده سال قبل ازین موزیم به اشارهء زنده یاد نوراحمد کریمی بازدید نمودم که موزیمی است عالی ودیدنی ، که از آن موزیم توانستم صرف یک دستگاه عجیب را به نام شهر فرنگ که سینمای بود در صفحه ام معرفی نمایم، با تاسف آن دروازه هم به روی بازدید کنندگان و گردشگرانی که از قلعه ء اختیارالدین دیدن می نمایند قفل است . امیدواریم تا ریاست اطلاعات فرهنگ تجویز اتخاذ نماید تااین قفل ها همه باز شود.

منبع:

سلجوقی، نصرالدین ، معماری در عصر تیموریان،با نگاهی ویژه به بنا های تاریخی هرات.

تاریخ سیف بن یعقوب ص ۱۴۱

سلجوقی ، فکری ،گازرگاه.